فرصت های که در حل منازعۀ دیورند از دست رفت:
1 - جمهوریت محمدداوودخان و فرصت نخست
«اجمل ختک(از رهبران چپگرای ناسیونالیست پشتون پاکستان) به من(سلیک هریسن خبرنگار امریکایی) گفت که داوود(سردار محمدداوودخان رییس دولت جمهوری از 1973 تا 1978) با اشاره به اینکه ضیاء (چنرال ضیاءالحق رییس دولت وقت پاکستان)محبوسین پشتون و بلوچ زمان بوتو را رها می‌سازد، ازتصمیم خویش دفاع می‌نمود.
ختک افزود: داوود بما گفت که نباید تشویش را بخود راه داد. زیرا ما حقوق خویش را در حکومت ضیاءالحق به‌دست خواهیم آورد. ما برایش اظهار داشتیم که ضیاء مرد متقلب و دغل باز است. ما بر نمی گردیم.
ختک اظهارداشت که از "خیانت"داوود افسران پشتون به سرعت آگاه شده و با امین(حفیظ الله امین) کمک کردند که شبکه‌ ی زیر زمینی‌ اش را در قوای مسلح توسعه بخشد و مستحکم سازد.( حقایق پشت پردۀ تهاجم اتحاد شوروی برافغانستان، ص 41)
هریسن می گوید که در ملاقات دوم محمدداوود با جنرال ضیاءالحق در مارچ 1978 در اسلام آباد نوعی مسامحه و حالت میانه ای به‌وجود آمد. طوری معلوم گردید که داوود آماده بود از هدف ایجاد دولتهای مستقل پشتون و بلوچ دست بردارد و با نوعی خودمختاری مبهم به این دو اقلیت نژادی در داخل پاکستان راضی شود. قرار بود که باین منظور قانون اساسی پاکستان تعدیل گردد. داوود در کنفرانس مطبوعاتی تودیعی در جواب این سوال که آیا درمورد خط دیورند بحث به‌عمل آمد، گفت:
«درباره ی همه چیزها بحث صورت گرفت، و با مرور زمان هرچیز جای مناسبش را خواهد گرفت.»
عبدالصمد غوث از مامورین ارشد وزارت خارجۀ افغانستان در جمهوریت محمدداوود که بعداً کتاب سقوط افغانستان را نوشت اظهاراتی شبیه سلیک هریسن دارد:
«متأسفانه در اپریل 1978 با کودتای کمونیستی آن تلاشهای بی مانند در راه صلح متوقف شد. همان که در آخرین سال‌های جمهوریت توسط سردارمحمدداوود و همتایان پاکستانی او آغاز شده و ازیک دعوای دراز میان دوهمسایه به حل نهایی نزدیک شده بود. ممکن است یکی از اسباب مهم آماده کردن کمونیستها برای گرفتن افغانستان امکان قوی مصالحه یی باشد که جانبین دعوای طولانی افغانستان و پاکستان در دست اجرا گذاشته بودند.»( سقوط افغانستان، ص 198)
سردارمحمدداوود در میان تمام سرداران حاکم محمدزایی پس از شاه امان الله خان تا حاکمیت حزب دموکراتیک خلق در اپریل 1978(ثور 1357خورشیدی) با رسمیت خط دیورند به عنوان مرز رسمی و بین المللی پاکستان و افغانستان مخالفت داشت. او معتقد بود که پشتونستان محکوم یعنی پشتون ها در آنسوی دیورند باید به آزادی از پاکستان برسند و به قول خودش آزادی پشتونستان محکوم را بخش اصلی وظایف و مسوولیت ارتش یا اردوی افغانستان نیز تلقی می کرد. وی از این نظر که به حقوق پشتون ها در آنسوی دیورند معتقد بود و آنرا یک مسالۀ ملی افغانستان می پنداشت و هم از این لحاظ که یکی از زمام داران جدی، پاک نفس و طرفدار پیشرفت اقتصادی افغانستان در خانوادۀ حاکم مصاحبان و در میان سرداران حاکم محمدزایی در نیم قرن حکومت این خانواده در افغانستان بود، کاریزمای حل منازعۀ دیورند میان فغانستان و پاکستان را داشت. اما کودتای ثور 1357 (اپریل 1978) توسط حزب دموکراتیک خلق این فرصت را از او گرفت.
جنرال ضیاءالحق حاکم نظامی پاکستان پس از سرنگونی حکومت داوودخان و قتل او در کودتای حزب دمکراتیک خلق بدون هیچ دعوت رسمی در نهم سپتمبر 1978 به کابل آمد تا از نزدیک ببیند که رهبران حاکم این حزب آمادۀ توافق بر سر آنچه که قرار بود با داوودخان به خصوص در مورد منازعۀ دیورند انجام شود، حاضر هستند یا نه؟ هرچند حفیظ الله امین در فرودگاه کابل از ضیاءالحق استقبال کرد و او را نزد نورمحمد تره کی به پغمان برد تا با هم ببینند، اما تره کی به ادعای دستگیر پنجشیری عضو دفتر سیاسی حزب حاکم دموکراتیک خلق که در مذاکره حضور داشت در مورد دیورند به جنرال ضیاءالحق گفت:
«این مرز یک خط استعماری است که بگونۀ شمشیری در پیکر افغانستان توسط استعمار بریتانیا فرورفته و ملل و مردمان دو سوی دیورند را از همدیگر بصورت طبیعی جدا ساخته است...»
جنرال ضیاءالحق پس از ملاقات و مذاکره با رهبران حاکم حزب دموکراتیک خلق با این ذهنیت برگشت که احتمال هیچگونه توافقی با آنها برای بستن دوسیۀ دیورند وجود ندارد. از این رو به جنرال اختر عبدالرحمن رییس آی اِس آی دستور داد که افغانستان را باید آهسته آهسته به آتش کشید.

2 - بیست سال جمهوریت با حضور و حمایت نظامی امریکا و ناتو، دومین فرصت؛
آتش افغانستان پس از 23 سال دامن امریکا را در 11 سپتامبر 2001 در خاک خودش گرفت و پای امریکایی ها را با هم پیماناش ناتو به افغانستان کشاند. این دوران به خصوص نیمۀ اول آن دو دهه در واقع دومین فرصت برای حل منازعۀ دیورند بود که افغانستان می توانست با استفاده از امریکا و ناتو پاکستان را وادار به پذیرش منافع افغانستان بر سر این منازعه کند. اما حاکمان و سیاست مداران و گروه های سیاسی افغانستان از این فرصت نتوانستند استفاده کنند.
در تمام این دوره، منازعۀ دیورند به عنوان یک مشکل حتی در داخل دولت جمهوری مورد توجه و بحث حاکمان و سیاست مداران قرار نگرفت. از میان تمام چهره های سیاسی که رهبری یک گروه سیاسی را داشت تنها عبدالطیف پدارم بود که در مورد دیورند و حتی در مورد نوع نظام سیاسی افغانستان موضع روشن اتحاذ کرد. خط دیورند را مرز رسمی میان دو کشور پاکستان و افغانستان خواند و برای نظام سیاسی در افغانستان نظام فدرالی را مطرح و ارایه کرد. اما وی نتوانست دیدگاه خود را فراتر از اعضای حزب کنگرۀ ملی و هوادارانش گسترش دهد و گروه های دیگر سیاسی و چهره های سیاسی را در این دو مورد با خود همراه سازد. نکتۀ قابل توجه این بود که اگر حاکمان و گروه ها و احزاب مختلف سیاسی و تنظیمی در دوران جمهوریت با دیدگاه آقای پدرام همسویی نداشتند و برخلاف وی خط دیورند را به عنوان مرز رسمی نمی پذیرفتند، خودشان هیچگاه در این دورۀ بیست ساله با استفاده از حضور نظامی امریکا و ناتو برای حل منازعۀ دیورند حتی مطابق خواست های شان مبنی بر عدم شناخت مرز دیورند اندک ترین گامی برنداشتند.

3 - منازعۀ دیورند در اوضاع و شرایط فعلی؛
اوضاع و شرایط فعلی نه تنها فرصت مساعد برای حل منازعۀ دیورند نیست، بلکه اوضاع موجود، این منازعه را بسیار دشوار و پیچیده ساخته است. معنای گپ من این نیست که حل منازعۀ دیورند مهم نیست و ضروری نیست و برای سلامت، ثبات و توسعۀ پایدار سیاسی، انسانی، اجتماعی و اقتصادی افغانستان نیاز و اهمیت ندارد. قطعاً حل منازعۀ دیورند برای افغانستان بسیار مهم و حیاتی است.
دشواری و پیچیدگی حل منازعۀ دیورند در وضعیت فعلی به شرایط جدید سیاسی و امنیتی بر می گردد که در افغانستان و پاکستان شکل گرفته است. این شرایط در دو فرصت زمانی که برای حل منازعۀ دیورند در جمهوریت محمدداوودخان و در جمهوریتِ مورد حمایت امریکا و ناتو ایجاد شده بود، وجود نداشت. پاکستان در آن دوره ها به مشکل و تهدید امنیتی و سیاسی به نام تی تی پی (تحریک طالبان پاکستان) روبرو نشده بود، مشکل و تهدیدی که در پشت سر خود در جغرافیای افغانستان پایگاه و عقبۀ حمایتی دارد و می تواند پاکستان را در تهدید مداوم و نفس گیر نگهدارد و به قول جنرال ضیاءالحق که گفت افغانستان را آهسته آهسته به آتش کشید، حالا بر عکس می تواند این تهدید، پاکستان را آهسته آهسته به آتش بکشاند.
این پیچیدگی برای حل منازعۀ دیورند در افغانستان به حاکمیت انحصاری، یکدست و یک پارچۀ تحریک اسلامی طالبان افغانستان بر می گردد که خط دیورند را بر خلاف انتظار پاکستان که آنها را در دو مرحلۀ جنگ شان حمایت و همراهی کرد، نه مرز رسمی که خط فرضی می خوانند و برای نخستین بار در طول تاریخ تشکیل کشور پاکستان در سراسر مرز به نظامیان و پاسگاه های نظامی پاکستان حمله کردند و ده ها نفر از نیروهای پاکستانی را کشتند و یا زخمی ساختند.
در شرایط موجود که طالبان بر تمام جغرافیای افغانستان حاکمیت مطلق، یک دست و انحصاری دارند و تحریک طالبان پاکستان(تی تی پی) با دولت و نیروهای پاکستانی در ایالت خیبر پشتونخوا می جنگند، هیچگونه ذهنیت مساعد و مثبت برای حل منازعۀ دیورند میان افراد و فعالان سیاسی و گروه های مختلف جامعۀ پشتون افغانستان حتی میان آنهای که با طالبان و تی تی پی مخالفت دارند، دیده نمی شود. آنها باور دارند که ادامۀ این وضعیت، خط دیورند را به عنوان مرز از میان مردم دو سوی این خط بر می دارد و پشتون ها دو سوی دیورند به یک کشور و یک دولت واحد میرسند. اینکه چنین خواهد شد یا نه، نمیتوان پاسخ قطعی به آن ارایه کرد و آنرا یک امر آسان و عملی پنداشت. اما سوال این است که اوضاع و شرایط فعلی چه تاثیری بر پاکستان و افغانستان و آیندۀ روابط آنها میگذارد؟

4 - پاکستان و افغانستان در اوضاع و شرایط فعلی؛
پاکستانی ها حتی در خواب هم نمی دیدند که (بظاهر) روزی میل تفنگ های طالبان افغانستان بسوی آنها بر گردد و افغانستانِ تحت حاکمیت و امارت آنها به جغرافیای حمایتی تی تی پی تبدیل شود که علیه دولت پاکستان می جنگند و ارتش پاکستان را در ترانه های نظامی و عملیات جنگی شان، فوج ناپاک می خوانند. تلاش های پاکستان برای توافق با طالبان بر سر تی تی پی طی این پنج سال نه تنها به نتیجه نرسید، بلکه به برخوردهای نظامی میان دو طرف و به عملیات "غضب الحق" و ردٌ الظلم" منتهی شد.
نتیجۀ اوضاع فعلی نه تنها پیچیده شدن و غیر قابل حل شدن منازعۀ دیورند میان افغانستان و پاکستان است، بلکه این وضعیت نوعی از بی اعتمادی و تقابل را میان گروه سیاسی و قومی جامعۀ افغانستان بوجود آورده است. شاید بتوان گفت که قسيم ځير احمدزی از نخبگان و نویسندگان پشتون در یاد داشت امروز(24 اپریل 2026) این نکته را به خوبی تصریح کرده است و می نویسد:
«ملی‌گرایان پشتون به‌گونه تاریخی موقف قاطع در قبال فرضی بودن خط دیورند داشته‌اند. اما آنچه امروز کمتر دیده می‌شود، تاکید هم‌زمان انان بر حقوق و جایگاه سایر اقوام افغانستان در چارچوب این مسله است. چنانکه عبدالرحمن پژواک تصریح می‌کرد، سرزمین‌های آن‌سوی دیورند بخشی بلامنازع افغانستان است، اما هرگونه الحاق این مناطق، بدون در نظرداشت حقوق و جایگاه اقوام افغانستان، کشور را برای هزاره‌ها، تاجیک‌ها و ازبیک‌ها به یک پشتونستان غیرقابل تحمل، مبدل خواهد کرد»
جناب سخیداد هاتف از نخبگان و نویسندگان از لحاظ قومی هزاره نیز با عبارت دیگر همین دیدگاه جناب قسيم ځير احمدزی را بیان می کند که دیدگاه و استدلال وی در مخالفت با نپذیرفتن خط دیورند است:
«مردم دیده‌اند که در افغانستان (در همین ترکیب موجودش) هیچ اراده‌ای برای شریک کردن اقوام دیگر در منابعی چون قدرت سیاسی و هیچ تمایلی برای عدالت اجتماعی وجود ندارد. نگاه قومی به اکثریت مبناست و نگاه مدرن (اکثریت سیاسی دموکراتیک) غایب. هر نشانه‌ای که مردم تا حالا دیده‌اند این نگرانی‌شان را تایید کرده که مثلا وصل شدن پشاور به افغانستان فاجعه‌ است.»
پس روشن ترین تبعات اوضاع فعلی پیچیده شدن و غیر قابل حل شدن منازعۀ دیورند نه تنها تنش و خصومت رو به گسترش میان پاکستان و طالبان به عنوان حاکمان و حاکمیت فعلی افغانستان است، بلکه بی اعتمادی و تنش را میان گروه های سیاسی و قومی افغانستان بوجود می آورد و یا تشدید می کند. نکتۀ بسیار خطر ناک و تاسف بار این است که جامعۀ سیاسی پشتون کشور و حتی طالبان به عنوان حاکمان و حاکمیت موجود افغانستان به جای ایجاد اعتماد و اطمینان در میان غیر پشتون های که منازعۀ دیورند را با دیدگاه متمایز و برداشت دیگر مطرح می کنند، به شدت برافروخته می شوند و راه را بروی گفتگوی ملی و مدنی بر سر آن می بندند. اگر منازعه و موضوع دیورند یک موضوع ملی است نه قومی، پس باید آنرا به گفتمان ملی و مدنی بدل کرد و بر سر آن به تصمیم و توافق ملی و اجماع همگانی و ملی رسید.

محمد اکرام اندیشمند