دولت مدرن و دولت ملی در حقیقت، دولتی بدون قوم است. دولت- ملت است. دولت مدرن، قوم ندارد. دولت مدرن به این خاطر شکل گرفت تا از قومیت و قبیله‌گرایی عبور شود.
در دولت ملی، ملت مهم است که متشکل از شهروندان برابر است. دولت ملی، دولت شهروندان است نه دولت اقوام.
اما دولت افغانستان از روزی که دولت افغانستان شد، بنای خود را بر قومیت گذاشت. دولت- ملت را به دولت- قوم تبدیل کرد و دولت ملی را به دولت قومی.
اکثریت‌سازی و اقلیت‌‌سازی قومی از برنامه‌های غلط دیگری بود که دولت افغانستان به آن دامن زد و آن را ترویج کرد.

دولت یعنی نهاد بی‌طرف. یعنی نهادی که به هیچ قومی تعلق ندارد. دولت افغانستان اما دولت را قومی‌ساخت.
اگر دولت، دولت ملی می‌بود و قومی نمی‌بود، کسی به اکثریت قومی نیاز نداشت. من اگر به تنهایی به حیث شهروند، حقوق برابر با هزاره و پشتون و بلوچ و سید داشته باشم، چه نیاز دارم که دنبال اکثریت قومی و نفوس بیشتر باشم؟
دولت اگر حقوق مرا تامین می‌کرد، قومیت بی‌مضمون می‌شد. اما دولت نه تنها که بی‌طرف نبود و حقوق مرا تامین نمی‌کرد بلکه حق مرا می‌گرفت و به قوم خود می‌داد. اینجا بود که دولت معنای خود را از دست داد.

شما با دولت قومی، به صلح و آرامش نمی‌رسید. فرقی هم ندارد که دولت تاجیکی باشد یا دولت پشتونی یا ترکی.
دولت باید بی‌قوم باشد. دولت باید از هیچ یک از اقوام نباشد، اما در عین حال از همه هم باشد.
وقتی دولت تان قومی باشد، دیگر دولت نیست. هرچه هم خود را به آب و آتش بزند، نمی‌تواند باعث پیشرفت و آرامش و رفاه شود.
راه حل مشکل ما این است که دولت بسازیم، نه یک نهاد قومی. راه حلی که بعید است ما از بام پایین شویم و به آن تن بدهیم.

نبی ساقی